Persbericht – symposium 13 mei 2006
Bron NEDERLANDS DAGBLAD vrijdag 19 mei 2006
Â
Een kwarteeuw
‘onverwacht geluid’
Â
DOOR ROEL SIKKEMA
Het orgel als onderdeel van ‘popmuziek’, gefinancierd door de plaatselijke overheid? Is dat niet iets om van te gruwen? Toch gebeurde dit in de negentiende eeuw in Engeland. In de snel groeiende steden van die tijd – de industriële revolutie was op ’n hoogtepunt – bouwden de stadsbestuurders Town Halls, waarin ze grote orgels plaatsen. In die hallen, geen stadhuizen maar ‘vermaakscentra’, werden op die orgels concerten gegeven, waarop de populaire deuntjes uit die tijd afgewisseld met veldslagen, bliksem en donder, te horen waren. Zo kon je de arbeiders van de straat houden en werd gepoogd hun wat cultuur bij te brengen.
Het waren die grote stadsorgels, plus de gemeentezang in snel groeiende kerkelijke gemeenschappen als die van de presbyterianen, methodisten, die de Engelse orgelbouw in de negentiende eeuw vergaand zouden beïnvloeden.
Dat zei ir. Henk Kooiker zaterdag op een symposium in Schagen. Daar staat sinds 1981 zo’n typisch Engels orgel, dat door kerksluiting overbodig was geworden. Mede dankzij orgelkenner Gerard Verloop kwam dit instrument in de rooms-katholieke Christoforuskerk terecht, waar het nu dus vijfentwintig jaar lang zijn welluidende klanken laat horen. Aanleiding voor tal van activiteiten, die onder de noemer ‘Onverwacht geluid’ dit hele jaar in het Noord-Hollandse stadje te beleven zijn.
Fluisterzacht
Het Nicholson-orgel in Schagen is afgezien van z’n mooi beschilderde frontpijpen geen beauty. Het instrument heeft geen kast, allerlei houten pijpen steken boven het front uit. Wat dat betreft stond het er in de St. Mary Magdalene in Worcester beter bij. Daar stond het front voor een neogotische boog, die het binnenwerk van het orgel aan het gezicht onttrok. Maar wie met de ogen dicht naar dit instrument luistert, waant zich in een Engelse kathedraal. Opvallend is de enorme variëteit aan klanken die aan dit op zich niet zo grote instrument ontlokt kunnen worden. Alle registers zijn uitstekend op elkaar ingesteld, van fluisterzacht tot donderend hard zijn veel combinaties mogelijk. En dat in een kerk met een nagalmtijd van bijna zeven seconden, dat verwacht je eerder in een kathedraal dan in zo’n doorsnee Nederlandse kerk. Op een symposium worden verhalen verteld; dat gebeurde zaterdag onder meer door de Engelsman Jim Berrow, ooit gepromoveerd op het werk van de orgelbouwer Nicholson. Hij liet zien hoe John, de bouwer van dit orgel, een telg was uit een geslacht van orgelbouwers. Hij was er eentje van vijftien kinderen, waarvan de vijf jongens allen hetzelfde vak kozen. Het orgel van de St. Mary Magdalene ging in 1881 eerst naar een regionale nijverheidstentoonstelling in Worcester, waar het volgens de overlevering nog bespeeld werd door de bekende Franse organist Charles Gounod.
Daarna gaf Michael Hedley een overzicht van de Engelse orgelmuziek, die door Tjeerd van der Ploeg muzikaal werd geïllustreerd. Hedley had een interessant verhaal, maar in de middagpauze morden een paar aanwezigen, omdat ze nog wel wat meer van het orgel wilden horen. Daarop werd besloten het gesproken gedeelte van het symposium wat in te korten om zo de jubilaris wat meer te laten horen. Van der Ploeg, organist van de Sint-Christoforus, zorgde met een ingelast concert na de middagpauze voor de zo gewenste orgelklanken.
Daverend
Toen de ‘Nicholson’ met zijn ‘onverwachte geluid’ in 1981 in Schagen werd neergezet, leverde dat nogal wat kritiek op. Zo’n orgel zonder dak vonden de critici maar niks, allerlei essentiële registers werden gemist, en sommige Nederlandse orgelbouwers waren bang dat ze niets meer te doen zouden krijgen als het Schager voorbeeld zou worden nagevolgd. Was dit orgel echt een aanwinst voor Nederland?, vroeg orgeldeskundige Henk Kooiker zich af. Hij schetste de technische ontwikkeling van het Engelse orgel in de negentiende eeuw, waar allerlei nieuwe uitvindingen er voor zorgden dat ook op grote orgels snel en gemakkelijk gespeeld kon worden. Met ruimbemeten luchtbuizen konden snelwerkende pneumatische systemen worden ontwikkeld, die ook nieuwe mogelijkheden boden in de vormgeving en plaatsing van orgels. Voor het eerst konden speeltafels ver van het orgel worden neergezet.
Zulke ontwikkelingen hadden ook effect op de orgelcomponisten die virtuoze, daverende muziek konden bedenken. Kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders hadden er moeite mee; dat klonk te frivool in hun oren.
Door de sterke groei van de steden in die tijd kwam er een grote behoefte aan nieuwe kerken en nieuwe orgels. Instrumenten die vanwege de secularisering in Engeland nu bij bosjes worden aangeboden en vaak voor weinig geld te koop zijn. Tientallen Nederlandse kerken hebben zo’n instrument gekocht, maar Kooiker heeft er gemengde gevoelens bij. ,,De meeste Engelse orgels zijn in ons land niet aangeschaft vanwege liefde voor de klank, maar vanwege de lage prijs. Veel van die instrumenten worden zo uitgebreid, dat je je kunt afvragen of je nog wel met een echt Engels orgel te maken hebt. De organisten willen er altijd graag een mixtuur op, want je moet er wel Bach op kunnen spelen. Overigens iets wat hun Engelse collega’s nu ook graag willen.”
Het orgel in Schagen is volgens Kooiker een van de weinige orgels die vrijwel ongewijzigd in Nederland zijn neergezet. En dan het repertoire dat veel organisten op zulke instrumenten willen spelen: ,,Het liefst daverende Franse toccata’s, en verder langzaam gezongen psalmen. Voor Engelse orgelmuziek is nauwelijks belangstelling”, aldus Kooiker. Maar pleit zo’n opmerking niet eerder voor dan tegen het Engelse orgel? Immers, in de zondagse eredienstpraktijk moet steeds muziek uit diverse perioden worden gespeeld, al was het alleen al omdat de melodieën die begeleid moeten worden niet alle uit dezelfde tijd stammen. Kennelijk zijn die Engelse orgels niet zo eenkennig. En hoe je ook over die Franse muziek denkt, die wordt in de meeste gevallen op Nederlandse orgels gespeeld. Het gaat wat ver van doorsnee organisten te eisen dat ze voor de eredienst alleen muziek kiezen die specifiek voor hun orgeltype is gedacht. Overigens maakt zo’n symposium, met het ingelaste concertje van Tjeerd van der Ploeg, nieuwsgierig naar Engelse muziek die ook op wat kleinere orgels goed is uit te voeren.
EO-cultuur
In de discussie na de referaten voerde de grand old man van de Engelse orgels in Nederland, Gerard Verloop, een opmerkelijk pleidooi voor de inheemse orgelbouw. ,,We moeten uitkijken dat we door de import van Engelse orgels de Nederlandse orgelbouw niet om zeep helpen.” Evenals Kooiker had hij geen hoge pet op van de bespelers van de Engelse orgels. ,,Waar is de meeste belangstelling voor grote drieklaviersorgels uit Engeland? Daar waar in kerken een populaire EO-cultuur heerst.” Overigens kunnen Nederlandse orgelbouwers nog wel wat opsteken van hun negentiende-eeuwse Engelse collega’s, vond Verloop. ,,Laat ze hier maar eens komen luisteren. Er is momenteel geen enkele Nederlandse bouwer die zo mooi strijkers kan bouwen als ze hier in Schagen klinken.” Van der Ploeg was positiever over de plaatsing van Engelse orgels in ons land. Hij wees er op dat Verloop toch maar betrokken was geweest bij de overplaatsing van veertien orgels vanuit Engeland. ,,Als je de keuze hebt tussen sloop of de overplaatsing naar Nederland, dan kies ik echt voor het laatste.”
Toen waren er genoeg woorden gezegd en kreeg het projectkoor VOCI onder leiding van Paul Sanders, cantor van de Christoforuskerk, het laatste woord. Zij lieten in werken van Elgar, Howells en Archer horen hoe goed koor en orgel als twee gelijkwaardige partijen kunnen optreden. Samen met twee orgelsoli door Tjeerd van der Ploeg was dit een waardig slot van deze dag.
In de rest van het jaar zijn er nog meer jubileumactiviteiten.
Naast orgel- en koorconcerten worden onder meer een korendag gehouden (zaterdag 10 juni), twee studiedagen voor amateurorganisten (16 en 23 september) en een orgelconcours (donderdag 5 t/m zaterdag 7 oktober). Meer info op: www.nicholsonschagen.nl
Het koor VOCI onder leiding van Paul Sanders laat in de Sint-Christoforuskerk in Schagen horen hoe goed koor- en orgelklank samengaan in enkele
Engelse koorwerken. De orgelbegeleiding was in handen van Tjeerd van der Ploeg.